Waarom maken studenten zich mínder zorgen om klimaatverandering?

Waarom maken studenten zich minder druk over het klimaat en het milieu, terwijl de problemen zich juist opstapelen? Daarover wisselen onderzoekers op de Hanze van gedachten.

‘Wat bedoelen jullie eigenlijk met zorgen?’ Brian, student Technische Bedrijfskunde, wil het graag weten. Zojuist werd het weer eens gezegd: bijna zestig procent van de Nederlanders maakt zich zorgen om het klimaat, en onder jongeren is dat aandeel twee derde. Maar, zo zegt Brian, hij kent helemaal niemand die vanwege de klimaatproblemen ’s nachts de slaap niet kan vatten of iets dergelijks. Dus, betekent dat zich zorgen maken misschien iets anders? Maartje van Will en Vincent Heerink, onderzoekers van IPSOS I&O, hebben Brians vraag eerder gehoord. Zich zorgen maken, dat moet hij niet te letterlijk nemen. ‘Het is een conclusie die we trekken op grond van antwoorden op enquêtevragen, over de ernst van de toename van broeikasgassen bijvoorbeeld’, zegt Maartje.

IPSOS ziet een opvallende trend: het percentage bezorgde Nederlanders daalt, terwijl de klimaatproblemen juist groter en zichtbaarder worden

Op 18 september spreken Maartje en Vincent op de Hanze over hun onderzoek tijdens het slotevenement van het project Duurzaam Duurzaam. Sinds 2019 voelt IPSOS ieder jaar 2500 Nederlanders aan de tand over hun opvattingen over het klimaat. Ze zien een opvallende trend: het percentage bezorgde Nederlanders daalt, terwijl de klimaatproblemen juist groter en zichtbaarder worden.
Hoe kan dat?
‘Blijf van mijn gehaktbal af’, luidt vandaag één van de antwoorden. Mensen zijn geneigd te willen houden wat ze hebben. Mitchell Evertsen, van Caring Doctors, houdt een pleidooi voor plantaardig voedsel. Het cijfermateriaal, de grafieken, de tabellen en de logica die Evertsen in sneltreinvaart laat zien, wijzen krachtig in één en dezelfde richting: de mens moet stoppen (vooruit: sterk minderen) met het eten van vlees. En dan vooral met de consumptie van rundvlees (verreweg de voedselbron met de grootste ecologische voetafdruk).

Je zou denken: meteen doen… maar de mens is een raadselachtig wezen, een wezen dat denkt: blijf van mijn gehaktbal af

Evertsen raadt een veganistisch menu en leefstijl aan. Dat is goed voor het milieu en goed voor de gezondheid. ‘We leven langer’, zo laat hij met een confronterend plaatje zien, ‘maar we zijn ook langer ziek.’ Die ziekten, die de mens vooral tarten in de laatste jaren van z’n steeds langere leven, zijn vrijwel allemaal het gevolg van een ongezonde leefstijl.
Veel bewegen, gezond eten en weinig alcohol drinken, vermindert de kans op suikerziekte, obesitas, kanker, hart- en vaatziekten en dementie. Je zou denken: meteen doen. Maar de mens is een raadselachtig wezen, een wezen dat denkt: blijf van mijn gehaktbal af.
Hoe dat kan is een goede vraag voor Reint Jan Renes, lector Psychologie voor een Duurzame Stad aan de Hogeschool van Amsterdam. Renes heeft in ieder geval een paar antwoorden, die de met 130 mensen gevulde Gerardus de San-zaal aardig bekend voorkomen. De mens houdt van gemak en genot. (Zeg maar eens nee, als iemand je die overheerlijke dampende gehaktbal voorschotelt).

Rijke mensen zijn de grootste vervuilers op aarde, spreek ze erop aan!

Mensen houden ook van verzamelen en hun bezittingen verdedigen. ‘Veel mensen hebben bijvoorbeeld een auto voor de deur staan, ook als ze hem maar eens in de zoveel weken nodig hebben. We willen hem koste wat kost niet kwijt.’ Blijf van mijn auto af!

Indruk maken, status, ook dat is een impuls die ons verhindert om ons gedrag minder milieubelastend te maken. ‘De rijkste mensen op aarde vervuilen het meest.’ Zij zijn voorbeelden, maar volgens Renes geven ze op dit vlak vooral het verkeerde voorbeeld. Waarom zeggen we daar zo weinig van? Omdat zij de machtigen zijn, de mensen die succesvol zijn. Renes noemt ze de olifanten, de olifanten die we niet durven aanspreken. Doe dat nou maar eens wel, raadt Renes de zaal aan. ‘Nu zijn de mensen die milieubewust leven nog een niche. Maar spreek je uit! Dan kan jouw niche de norm worden. Het kan lang duren en het kan snel gaan. Normen kunnen veranderen. Nog niet heel lang geleden kon je in een zaal als deze gewoon een sigaret opsteken, tegenwoordig is het gewoon ondenkbaar.’

Wat ook zou helpen is ándere zorgen wegnemen, zoals de woningnood onder jongeren

Smoesjes! Het is ongelofelijk hoe goed mensen hun eigen gedrag kunnen goedpraten en rationaliseren. ‘Niets doen is besmettelijk”, zegt Renes. Hij geeft voorbeelden van drogredenen die we allemaal wel kennen. Vliegen is evident schadelijk, maar… ik eet heel weinig vlees! Ik heb het hele jaar hard gewerkt, mag ik dan één keer naar Turkije!
Het zijn allemaal menselijke trekjes, wil Renes maar zeggen. Daar moet je op inspelen als je gedrag wilt veranderen. Dat bleek ook al uit de bijdragen van Mitchell Evertsen en de twee IPSOS-onderzoekers, die spreken zelfs van klimaatverlamming onder jongeren (zij ervaren veel ‘barrières tussen duurzaam denken en duurzaam doen’).

Het beste resultaat bereik je door milieuvriendelijk gedrag te belonen en aantrekkelijk te maken. Maak gezond voedsel goedkoper dan ongezond, maak treinen gemakkelijker dan vliegen, en ga zo nog maar even door. Dáár is dus heel veel draagvlak voor, dáár mag de overheid zich méér voor inspannen, vindt een grote meerderheid van de Nederlanders.
Wat ook zou kunnen helpen is andere zorgen wegnemen. De woningnood bijvoorbeeld, of de dreiging van oorlog. Vast en zeker nog moeilijker dan de treinkaartjes goedkoper maken, maar zeker de moeite waard. Het zijn namelijk die zorgen waar de medestudenten van TB-student Brian wél wakker van liggen. Die andere zorgen hebben de zorgen over het klimaat en het milieu naar de achtergrond gedrongen.

Foto: Rosan Bloem (Canon Creative Hub)